Czym jest CHAD i jak leczy się chorobę dwubiegunową
CHAD to choroba afektywna dwubiegunowa. Nastrój przechodzi w niej przez epizody depresji oraz manii albo jej łagodniejszej odmiany, hipomanii, a między nimi często wraca do normy. Leczenie opiera się na stabilizatorach nastroju i części leków przeciwpsychotycznych. Sam lek przeciwdepresyjny, podany bez stabilizatora, może przerzucić chorego w manię.
Co oznacza skrót CHAD i jak przebiega choroba
Skrót CHAD rozwijamy jako choroba afektywna dwubiegunowa. To przewlekłe zaburzenie nastroju z wyraźnymi epizodami: depresyjnymi oraz maniakalnymi albo hipomaniakalnymi. Epizod to nie gorszy dzień. To okres, w którym zmienia się energia, sen, tempo myślenia i zachowanie, a otoczenie widzi, że ktoś „nie jest sobą”.
Między epizodami wiele osób funkcjonuje dobrze. Pracuje, studiuje, prowadzi dom. U części zostają objawy resztkowe albo epizody wracają często. Przebieg jest różny u różnych ludzi, więc plan leczenia też jest indywidualny i układa go psychiatra.
Psychiatrzy opisują dwie główne odmiany. W typie I występuje co najmniej jeden pełny epizod manii, zwykle także depresja. W typie II przeważają epizody depresji, a podwyższony nastrój ma łagodniejszą postać hipomanii. Typ II łatwo przeoczyć. Hipomania bywa odbierana jako udany, twórczy czas, a do lekarza trafia się dopiero z depresją.
Objawy CHAD w każdej z faz
Objawy zależą od fazy choroby. Poniżej masz te, które psychiatrzy i bliscy zauważają najczęściej.
Epizod depresyjny: obniżony nastrój, brak radości, spowolnienie, zmęczenie, za krótki albo za długi sen, poczucie winy, kłopot z decyzjami, myśli o śmierci.
Epizod maniakalny: nastrój podwyższony albo drażliwy, mała potrzeba snu bez uczucia zmęczenia, gonitwa myśli, słowotok, przecenianie siebie, ryzykowne wydatki i decyzje, czasem urojenia. Mania rozbija pracę i życie rodzinne, nieraz kończy się w szpitalu.
Hipomania: podobne zmiany w łagodniejszej formie. Więcej energii i pomysłów, mniej snu, większa pewność siebie. Bez urojeń i bez rozpadu codziennego funkcjonowania.
Stan mieszany: objawy depresji i manii naraz, na przykład przygnębienie z pobudzeniem i gonitwą myśli. To faza bardzo obciążająca, bo rośnie ryzyko działań impulsywnych.
Skąd bierze się choroba dwubiegunowa
Jednej przyczyny CHAD nie znamy. Składa się na nią wrodzona skłonność organizmu i to, co spotyka Cię z zewnątrz. Najsilniejszy znany czynnik to obciążenie rodzinne: ryzyko rośnie, gdy chorował rodzic albo rodzeństwo. Geny zwiększają podatność, ale nie przesądzają o zachorowaniu.
Epizod mogą wywołać albo przyspieszyć:
zaburzony rytm snu i czuwania: nieprzespane noce, nocne zmiany w pracy, loty przez kilka stref czasowych,
silny stres, również ten związany z dobrymi wydarzeniami, jak ślub czy awans,
alkohol i substancje psychoaktywne,
okres po porodzie,
samodzielne przerwanie leków stabilizujących nastrój,
leczenie samym lekiem przeciwdepresyjnym u osoby z nierozpoznaną chorobą dwubiegunową.
Rozpoznanie: rola psychiatry i bliskich
Rozpoznanie stawia psychiatra na wizycie. Nie ma badania krwi ani testu, który sam potwierdzi CHAD. Podstawą jest dokładny wywiad: jak zmieniał się nastrój przez lata, ile było epizodów, jak wyglądał sen, jakie leki już działały, kto chorował w rodzinie.
Lekarz dopytuje o okresy podwyższonego nastroju, bo pacjent często o nich nie wspomina. Dlatego tak cenna bywa relacja kogoś bliskiego. Psychiatra może też zlecić badania, które wykluczą inne przyczyny objawów, na przykład choroby tarczycy, i sprawdzi wpływ alkoholu albo innych substancji.
Najczęstszy kłopot to pomylenie CHAD z depresją nawracającą. Ktoś trafia do gabinetu w epizodzie depresji, a dawna hipomania umyka. O samej depresji przeczytasz w naszym poradniku o depresji. Jeśli pamiętasz okresy niezwykłej energii przy bardzo krótkim śnie, powiedz o nich psychiatrze. To może zmienić leczenie.
Prosty nawyk, który pomaga w diagnozie i potem w leczeniu: dzienniczek nastroju. Zapisuj nastrój, godziny snu, leki i ważne wydarzenia. Psychiatra dostaje wtedy konkretne dane, a Ty szybciej zauważasz pierwsze sygnały nawrotu. Kilka nocy z krótkim snem i rosnącą energią bywa zapowiedzią manii.
Leki i psychoterapia w chorobie dwubiegunowej
Leczenie robi dwie rzeczy: gasi trwający epizod i chroni przed następnym. Zwykle trwa latami. Podstawą są stabilizatory nastroju i niektóre leki przeciwpsychotyczne. Lek, jego dawkę i badania kontrolne dobiera psychiatra. Tabela zbiera najważniejsze fakty o często używanych lekach. Dane o licie, lamotryginie i kwetiapinie pochodzą z ich Charakterystyk Produktu Leczniczego (ChPL).
Więcej o jednym z leków z tabeli znajdziesz na stronie o kwetiapinie, jej wskazaniach i działaniach niepożądanych.
Leki to nie wszystko. Psychoedukacja uczy rozpoznawać wczesne objawy nawrotu. Psychoterapia, na przykład poznawczo-behawioralna albo rodzinna, pomaga radzić sobie ze stresem, relacjami i trzymać stały rytm dnia. Warto mieć z bliskimi spisany plan: co robicie, gdy pojawią się pierwsze sygnały manii albo depresji.
Nie odstawiaj leków na własną rękę, nawet gdy czujesz się świetnie. Dobre samopoczucie w hipomanii to częsty powód przerwania leczenia, a nagłe przerwanie może sprowadzić nawrót. ChPL kwetiapiny wymienia też ryzyko prób samobójczych po nagłym zaprzestaniu leczenia. Każdą zmianę omów z psychiatrą.
Węglan litu, stabilizator nastroju - Zastosowanie w CHAD: Lit stosuje się w leczeniu epizodu manii oraz w zapobieganiu nawrotom choroby dwubiegunowej i kolejnym epizodom manii. - Na co zwrócić uwagę: Stężenia toksyczne litu są zbliżone do leczniczych, więc jego poziom we krwi trzeba regularnie kontrolować. Przed leczeniem litem ChPL zaleca ocenę tarczycy, nerek i serca (EKG).
Lamotrygina, lek przeciwpadaczkowy działający stabilizująco - Zastosowanie w CHAD: Lamotrygina służy dorosłym z CHAD typu I, u których przeważa depresja, do zapobiegania epizodom depresji. Nie jest wskazana do doraźnego leczenia manii ani depresji. - Na co zwrócić uwagę: Wysypka po lamotryginie pojawia się najczęściej w ciągu 8 tygodni od startu leczenia. W badaniach u chorych z CHAD wysypka o znacznym nasileniu zdarzała się u około 1 na 1000 osób, dlatego każdą wysypkę zgłoś lekarzowi od razu.
Kwetiapina, lek przeciwpsychotyczny - Zastosowanie w CHAD: Kwetiapinę stosuje się przy manii umiarkowanej albo ciężkiej i przy ciężkich epizodach depresji w CHAD. Chroni też przed nawrotem, jeśli wcześniej pomogła opanować epizod. - Na co zwrócić uwagę: ChPL kwetiapiny przypomina, że depresja dwubiegunowa wiąże się z ryzykiem myśli samobójczych, które utrzymuje się do wyraźnej remisji, a we wczesnej fazie poprawy nawet rośnie.
Lek przeciwdepresyjny - Zastosowanie w CHAD: Lek przeciwdepresyjny bywa dołączany w epizodzie depresji, ale w CHAD zwykle nie podaje się go bez stabilizatora nastroju. - Na co zwrócić uwagę: Sam lek przeciwdepresyjny może wywołać przejście w manię. ChPL leków z grupy SSRI każe odstawić lek u pacjenta, który wchodzi w fazę maniakalną.
Antydepresant przy CHAD: dwa ostrzeżenia
Pierwsze ostrzeżenie dotyczy zmiany fazy. U osoby z chorobą dwubiegunową lek przeciwdepresyjny bez osłony stabilizatora może wywołać manię albo stan mieszany. Dlatego przed włączeniem antydepresantu psychiatra pyta o dawne okresy podwyższonego nastroju i o CHAD w rodzinie.
Drugie ostrzeżenie pochodzi z ChPL leków przeciwdepresyjnych. Na starcie terapii i po każdej korekcie dawki lęk, niepokój oraz myśli samobójcze potrafią na jakiś czas przybrać na sile. Najczęściej dotyczy to młodych dorosłych przed 25. rokiem życia. Jeśli zauważysz to u siebie albo u bliskiej osoby, skontaktuj się z lekarzem od razu. W zagrożeniu życia dzwoń pod 112.
Bliscy często pierwsi widzą zmianę: bezsenność, rozdrażnienie, nagły przypływ energii albo wycofanie. Powiedz im wprost, na co mają zwracać uwagę i do kogo mają dzwonić.
Leki na CHAD w codziennym życiu: interakcje, odwodnienie, ciąża
Stabilizator nastroju bierzesz zwykle latami, więc liczy się codzienność. Mów każdemu lekarzowi, że leczysz się z powodu CHAD, także dentyście i lekarzowi rodzinnemu. Kilka zasad wynika wprost z ChPL.
Stężenie litu zależy od nawodnienia i soli w diecie. Lit hamuje zwrotne wchłanianie sodu w nerkach, więc ChPL każe dbać o odpowiednią ilość płynów i sodu. Przy biegunce, wymiotach albo silnym poceniu, na przykład w gorączce czy upale, skontaktuj się z lekarzem prowadzącym. Leczenie może wymagać korekty.
Stężenie litu podnoszą m.in. niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki moczopędne, inhibitory ACE, sartany i metronidazol. Obniżają je m.in. gliflozyny i ksantyny, takie jak kofeina czy teofilina. Nie sięgaj więc sam po popularne leki przeciwbólowe z grupy NLPZ, zanim zapytasz lekarza albo farmaceutę.
Lamotrygina reaguje z antykoncepcją hormonalną. Według ChPL tabletki z etynyloestradiolem i lewonorgestrelem około dwukrotnie przyspieszają usuwanie lamotryginy z organizmu, a w tygodniu przerwy stężenie leku rośnie. Gdy zaczynasz albo kończysz antykoncepcję, powiedz o tym psychiatrze.
Planowanie ciąży omów z psychiatrą z wyprzedzeniem. ChPL litu mówi wprost: nie należy stosować litu w ciąży, zwłaszcza w pierwszym trymestrze, a karmienie piersią w trakcie leczenia litem jest przeciwwskazane. Nie odstawiaj leku sama po teście ciążowym. Zadzwoń do lekarza i ustalcie plan razem.
Sygnały alarmowe i numery, pod które dzwonisz
Niektóre sytuacje w CHAD wymagają pomocy od razu, a nie w terminie najbliższej wizyty:
myśli samobójcze, plan albo przygotowania do odebrania sobie życia,
mania z utratą kontaktu z rzeczywistością, urojeniami, agresją albo kilkoma nocami prawie bez snu,
stan mieszany z silnym pobudzeniem i rozpaczą,
objawy, które mogą oznaczać zatrucie litem: biegunka, wymioty, nasilone drżenie, chwiejny chód, zaburzenia mowy, splątanie albo senność.
112 - numer alarmowy przy bezpośrednim zagrożeniu życia,
116 123 - wsparcie dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo, bezpłatnie,
800 70 2222 - Centrum Wsparcia, linia dla dorosłych w kryzysie psychicznym, dzwonisz całodobowo i bezpłatnie,
116 111 - linia dla dzieci i nastolatków do 18 lat, czynna przez całą dobę.
CHAD a leczenie online: co jest możliwe
W naszej usłudze online przedłużysz leczenie, które prowadzi już psychiatra. Nowego leczenia tu nie zaczniesz. Jeśli masz rozpoznanie CHAD, stały lek i dokumentację z wizyt, złóż wniosek o e-receptę na lek psychiatryczny.
Krok po kroku: wypełniasz formularz z wywiadem, a Twój wniosek sprawdza lekarz. Nadzór medyczny sprawuje lek. Damian Wojno (PWZ 3211301). Dodatkowe pytania dostajesz na czacie. Lekarz może poprosić o dokumentację, na przykład kartę informacyjną albo aktualne wyniki badań, i może odmówić. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi.
Czego online nie zrobimy: nie postawimy rozpoznania, nie dobierzemy pierwszego leku, nie zmienimy leczenia w trakcie epizodu. Pogorszenie, nowe objawy manii albo depresji, potrzeba zmiany leku lub dawki to sprawy dla psychiatry prowadzącego. Zasady przedłużania leczenia opisujemy w tekście o recepcie na kontynuację.
Przy licie i lamotryginie kontynuacja wymaga szczególnej uwagi. Lit potrzebuje regularnych pomiarów stężenia we krwi. Po przerwie w przyjmowaniu lamotryginy lekarz ocenia, czy trzeba od nowa stopniowo dochodzić do dawki podtrzymującej, bo ryzyko ciężkiej wysypki rośnie przy dużych dawkach na starcie. Lekarz sprawdzi, czy Twoja dokumentacja na to pozwala.
Źródła
Charakterystyka Produktu Leczniczego Lithium Carbonicum GSK (URPL)
Charakterystyka Produktu Leczniczego Lamitrin S (URPL)
Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel (URPL)
Telefon 116 123 dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym (Instytut Psychologii Zdrowia)
Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, 800 70 2222 (Fundacja ITAKA)
E-recepta psychiatryczna - od 250,00 zł
Wniosek weryfikuje lekarz. Może dopytać na czacie, a o recepcie decyduje sam.
Częste pytania
CHAD od depresji odróżniają epizody manii albo hipomanii. W depresji jednobiegunowej zdarzają się tylko okresy obniżonego nastroju, a w CHAD także fazy podwyższonego: mniej snu, więcej energii, przyspieszone myślenie, ryzykowne decyzje. Ma to znaczenie dla leczenia, bo sam lek przeciwdepresyjny u osoby z CHAD może wywołać manię. Dlatego psychiatra pyta o dawne okresy podwyższonego nastroju.
Pod skrótem CHAD kryje się choroba afektywna dwubiegunowa. To długotrwałe zaburzenie nastroju, w którym raz po raz wracają epizody depresji i manii albo hipomanii. Między epizodami nastrój często wraca do normy. Choroba wymaga długiego leczenia, zwykle stabilizatorem nastroju albo lekiem przeciwpsychotycznym, wspieranego psychoterapią. Rozpoznanie stawia psychiatra na wizycie.
Dziedziczy się podatność, nie samą chorobę. CHAD częściej występuje w rodzinach, w których chorował rodzic albo rodzeństwo, ale większość krewnych osób chorych nie zachoruje. O tym, czy choroba się ujawni, decydują też stres, rytm snu, alkohol i inne substancje. Jeśli CHAD jest w Twojej rodzinie, powiedz o tym psychiatrze, zwłaszcza przy leczeniu depresji.
O zwolnieniu decyduje lekarz po ocenie Twojego stanu. W epizodzie depresji albo manii najlepiej zna Cię psychiatra prowadzący i to on zwykle ocenia niezdolność do pracy. W naszej usłudze lekarz może odmówić albo odesłać Cię do psychiatry, jeśli sprawa tego wymaga. Nie obiecujemy zwolnienia ani jego długości.
Tak, jeśli to kontynuacja leczenia ustalonego przez psychiatrę i masz dokumentację. Wypełniasz formularz, wniosek ocenia lekarz, pytania dodatkowe trafiają na czat. Lekarz może odmówić, na przykład przy pogorszeniu, braku dokumentacji albo potrzebie zmiany leku. Pierwsze rozpoznanie i dobór leków zostają po stronie psychiatry na wizycie.
Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnej diagnozy. W stanach nagłych dzwoń pod 112 lub 999.