Leki SSRI w praktyce: jak działają, czym różnią się między sobą i jak je kończyć

SSRI w tabeli: substancja, wskazania, zakazy łączenia

Wszystkie sześć leków działa na ten sam cel, ale charakterystyki produktów leczniczych (ChPL) dają im różne wskazania i różne zakazy łączenia. Każdy wiersz tabeli opisuje jedną substancję.

Gdzie czytać dalej o konkretnym leku

Opisy pojedynczych substancji: sertralina, escitalopram, citalopram, fluoksetyna, paroksetyna, fluwoksamina. Szersze tło, czyli wszystkie grupy leków na depresję, znajdziesz w przeglądzie antydepresantów.

Mechanizm: co znaczy „selektywny inhibitor wychwytu”

Serotonina to przekaźnik, którym komórki nerwowe wysyłają sobie sygnały. Po wysłaniu sygnału neuron zasysa ją z powrotem przez specjalny transporter. SSRI blokują ten transporter. Serotonina zostaje dłużej tam, gdzie działa.

Słowo „selektywny” jest tu kluczowe. SSRI prawie nie ruszają innych przekaźników. ChPL sertraliny mówi o bardzo słabym wpływie na noradrenalinę i dopaminę, a w badaniach na zwierzętach lek nie działał pobudzająco, uspokajająco ani cholinolitycznie. Według ChPL escitalopramu hamowanie wychwytu serotoniny to jedyny prawdopodobny mechanizm jego działania. ChPL citalopramu dodaje, że przy długim braniu nie rozwija się tolerancja na ten efekt. Fluwoksamina ma jedną cechę dodatkową: silnie wiąże się z receptorami sigma-1.

Dlaczego to trwa? Blokada transportera zaczyna się szybko, ale poprawa nastroju nie. Charakterystyki citalopramu i escitalopramu podają, że działanie przeciwdepresyjne pojawia się zwykle po 2-4 tygodniach. Przy paroksetynie poprawa zaczyna się po tygodniu, a wyraźna staje się od drugiego tygodnia. Nie oceniaj więc leku po kilku dniach.

Przy jakich zaburzeniach sięga się po SSRI

Depresja to najczęstszy powód, ale nie jedyny. Wskazania z charakterystyk układają się tak:

• depresja, czyli epizody dużej depresji: wszystkie sześć substancji
• zapobieganie nawrotom depresji: sertralina
• lęk napadowy (panika), z agorafobią albo bez: sertralina, escitalopram, citalopram, paroksetyna
• fobia społeczna: sertralina, escitalopram, paroksetyna
• lęk uogólniony: escitalopram, paroksetyna
• OCD, czyli zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne: sertralina, escitalopram, fluoksetyna, paroksetyna, fluwoksamina
• PTSD, czyli zespół stresu pourazowego: sertralina, paroksetyna
• bulimia jako uzupełnienie psychoterapii: fluoksetyna

Skąd te dane i dlaczego twoja ulotka może się różnić

Wskazania przypisuje się konkretnemu produktowi, nie samej substancji. Preparaty z tym samym składnikiem mogą mieć w charakterystykach nieco inne wskazania. Na tej stronie opieramy się na ChPL produktów referencyjnych: Asertin, Escitil, Citabax, Bioxetin, Rexetin i Fevarin. Jeśli twój lek ma inną nazwę handlową, sprawdź jego ulotkę albo zapytaj farmaceutę.

Pierwsze tygodnie i zmiana dawki: czego pilnować

Ten fragment przeczytaj nawet wtedy, gdy resztę pominiesz. Na początku leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. Mówią o tym charakterystyki wszystkich SSRI w punkcie 4.4.

Wewnętrzny przymus ruchu, niemożność usiedzenia w miejscu (akatyzja) też pojawia się głównie w pierwszych tygodniach. Gdy zauważysz u siebie takie objawy albo myśli o zrobieniu sobie krzywdy, skontaktuj się z lekarzem od razu. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń na 112. Poproś bliską osobę, żeby powiedziała ci, jeśli zobaczy zmianę w twoim zachowaniu.

Przy leczeniu lęku napadowego escitalopram i citalopram potrafią na starcie chwilowo nasilić lęk. ChPL escitalopramu podaje, że ta paradoksalna reakcja zwykle mija w ciągu dwóch tygodni dalszego leczenia.

Działania niepożądane: co zgłaszają charakterystyki

Wiele dolegliwości pojawia się na starcie i potem słabnie. Przy citalopramie i escitalopramie najwięcej ich jest w pierwszym i drugim tygodniu. Nudności po fluwoksaminie zwykle zmniejszają się w ciągu dwóch pierwszych tygodni.

Co wymieniają poszczególne charakterystyki:

• sertralina: najczęściej zgłaszane są nudności
• escitalopram: bardzo często bóle głowy i nudności; często bezsenność, senność, zawroty głowy, spadek popędu i zmiany apetytu
• citalopram: bardzo często senność, bezsenność, ból głowy, drżenie, suchość w ustach, nudności, zaparcia i nasilone pocenie się
• fluoksetyna: najczęściej bóle głowy, nudności, bezsenność, zmęczenie i biegunka
• paroksetyna: bardzo często nudności i zaburzenia seksualne
• fluwoksamina: najczęściej nudności, czasem wymioty

Libido, waga i sód we krwi

SSRI mogą osłabiać popęd oraz zaburzać orgazm i wytrysk. Charakterystyki opisują też zgłoszenia długotrwałych zaburzeń seksualnych, które trwały mimo odstawienia leku. Jeśli to cię dotyczy, powiedz lekarzowi. Nie przerywaj leczenia sam.

Waga zachowuje się różnie. Przy paroksetynie przyrost masy ciała jest częsty. Przy escitalopramie częste są zarówno zwiększenie, jak i zmniejszenie apetytu. Przy citalopramie i fluoksetynie częste jest raczej chudnięcie i słabszy apetyt.

Rzadziej pojawia się spadek stężenia sodu we krwi (hiponatremia). ChPL paroksetyny podaje, że dotyczył głównie osób w podeszłym wieku i zwykle ustępował po odstawieniu leku. U seniora warto o tym pamiętać przy badaniach kontrolnych.

Kierownica i alkohol przy SSRI

W badaniach większość SSRI nie osłabiała sprawności psychomotorycznej. Tak piszą charakterystyki sertraliny, escitalopramu, fluoksetyny i paroksetyny. Każda z nich zastrzega jednak, że lek działający na mózg może pogorszyć osąd i sprawność, a ChPL fluoksetyny idzie dalej: zaleca pacjentom unikanie prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Citalopram ma niewielki lub umiarkowany wpływ na prowadzenie pojazdów. Przy fluwoksaminie może pojawić się nadmierna senność.

Praktyczna zasada: przy fluoksetynie o prowadzeniu auta zapytaj lekarza, a przy pozostałych lekach przez pierwsze dni sprawdź, jak reagujesz, zanim usiądziesz za kierownicą. A alkohol? ChPL paroksetyny podaje, że lek nie nasila zaburzeń sprawności wywołanych alkoholem, ale łączenia i tak nie zaleca. ChPL escitalopramu też nie zaleca tego połączenia, a ChPL citalopramu pisze wprost, że w czasie stosowania SSRI należy unikać alkoholu.

Groźne połączenia: MAO, QT i hydroksyzyna

Najostrzejszy zakaz dotyczy inhibitorów MAO. Połączenie z SSRI grozi zespołem serotoninowym: pobudzeniem, drżeniem i wysoką gorączką. Przy przejściu z jednego leku na drugi charakterystyki każą zachować przerwy. Przy fluoksetynie przerwa przed inhibitorem MAO wynosi co najmniej 5 tygodni, bo lek długo zostaje w organizmie.

Citalopram i escitalopram są przeciwwskazane u osób z wydłużonym odstępem QT i razem z lekami, które go wydłużają. Z tej samej przyczyny hydroksyzyna, lek przeciwlękowy, jest przeciwwskazana u każdego, kto przyjmuje lek wydłużający QT; dokumenty EMA wymieniają tu wprost citalopram i escitalopram. To reguła, nie ranking leków. Bierzesz SSRI i dostałeś hydroksyzynę? Zapytaj lekarza. Więcej w opisie hydroksyzyny.

SSRI kontra SNRI

SNRI, czyli wenlafaksyna i duloksetyna, hamują wychwyt dwóch przekaźników: serotoniny i noradrenaliny. SSRI działają na samą serotoninę. Ta różnica przekłada się na inne wskazania i inne zagrożenia. Duloksetyna ma wskazanie w bólu neuropatii cukrzycowej, a przy niekontrolowanym nadciśnieniu nie wolno jej zaczynać. W tabeli działań niepożądanych wenlafaksyny jest nadciśnienie tętnicze.

Wspólne jest więcej, niż się wydaje. Obie grupy niosą to samo ostrzeżenie z punktu 4.4, mogą osłabiać libido i obie wymagają stopniowego odstawiania.

Zespół odstawienny: jak wygląda i ile trwa

Nagłe przerwanie SSRI często wywołuje objawy odstawienia. Typowe są zawroty głowy, mrowienie i uczucie przechodzenia prądu, bezsenność i intensywne sny, pobudzenie albo lęk, nudności, drżenie i ból głowy. Zwykle zaczynają się w pierwszych dniach po ostatniej dawce i same mijają w ciągu 2 tygodni. U części osób trwają 2-3 miesiące lub dłużej.

Dlatego charakterystyki sertraliny, escitalopramu, citalopramu, fluoksetyny i fluwoksaminy mówią o stopniowym zmniejszaniu dawki przez co najmniej 1-2 tygodnie. ChPL sertraliny, escitalopramu i citalopramu dopuszczają w razie potrzeby rozłożenie tego na kilka tygodni lub miesięcy. Tempo zawsze ustala lekarz. Jeśli objawy są trudne do zniesienia, lekarz może wrócić do poprzedniej dawki i zwolnić tempo.

Bardzo rzadko objawy pojawiały się już po przypadkowo pominiętej dawce. Pilnuj więc zapasu i zadbaj o receptę, zanim skończy się opakowanie.

Recepta na SSRI, gdy leczenie już trwa

Każdy lek z tej grupy ma kategorię Rp. Żaden nie znajduje się w wykazie substancji psychotropowych. SSRI nie kupisz bez recepty, a tabletki z nielegalnych źródeł mogą być podrobione.

Prowadzisz leczenie i masz dokumentację? Art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty pozwala wystawić receptę potrzebną do kontynuacji bez badania, jeśli uzasadnia to stan zdrowia opisany w dokumentacji. U nas składasz wniosek przez formularz z wywiadem. Podaj nazwę leku, moc i to, od kiedy go bierzesz. Ocenia go lekarz, a dodatkowe pytania zadaje na czacie. Nie ma rozmów wideo ani telefonicznych.

Nie zaczynamy leczenia i nie stawiamy rozpoznania. To robi psychiatra na wizycie. Lekarz może odmówić. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi. Więcej: e-recepta psychiatryczna.

Substancje z tej grupy

• Sertralina
• Escitalopram
• Citalopram
• Fluoksetyna
• Paroksetyna
• Fluwoksamina

Źródła

• Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina, URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil (escitalopram, URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Citabax (citalopram, URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Bioxetin (fluoksetyna, URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Rexetin (paroksetyna, URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Fevarin (fluwoksamina, URPL)
• Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 2026 poz. 37)
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych (Dz.U. 2024 poz. 1139)